30 Ιουλίου 2010
Προμετωπίδα και σελίδα τίτλου του Deutsches Wörterbuch των αδελφών Jacob και Wilhelm Grimm
Εικόνα: Wissenschaftliche Sammlungen der Humboldt-Universität zu Berlin
Αυτή την εβδομάδα, καθώς πειραματιζόμουν με λογής λογής διαδικτυακά εκδοτικά εργαλεία του κοσμαγάπητου Web 2.0 (κατεξοχήν Issuu, Scribd, Calaméo), μου δόθηκε η αφορμή να ανατρέξω στη σύντομη επισκόπηση «Τα ιστορικά λεξικά της γερμανικής γλώσσας», ένα σκαλάθυρμα που είχα γράψει τον Απρίλιο 2007 για το —ανενεργό πλέον— Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Θεωρία Λεξικογραφίας και Εφαρμογές» στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Παραθέτω εδώ αυτούσιο το κείμενο· εύλογα όμως το μετέτρεψα και σε PDF. Επιπλέον, τώρα μπορείτε να το ξεφυλλίσετε σε «ηλεκτρονικό χαρτί», να το αποθηκεύσετε στον υπολογιστή σας και να το ενσωματώσετε κομψότατα σε οποιαδήποτε ιστοσελίδα μέσω Issuu, Scribd ή Calaméo.
Καλή ανάγνωση!
Τα ιστορικά λεξικά της γερμανικής γλώσσας
Η ιστορική λεξικογραφία της γερμανικής γλώσσας εγκαινιάζεται κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, υπό το άστρο της ιστορικοσυγκριτικής μεθόδου στη γλωσσολογία, με το Handwörterbuch der deutschen Sprache του Johann Christian August Heyse, το οποίο εξέδωσε ο γιος του Karl Wilhelm Ludwig (3 τ., Magdeburg 1833–1849· ανατ. Hildesheim 1968), και το Kurzes deutsches Wörterbuch του Friedrich Schmitthenner (Darmstadt 1834), ιδίως στη ριζικά αναθεωρημένη επανέκδοση του Friedrich Ludwig Karl Weigand με τίτλο Deutsches Wörterbuch (Gießen 1857–1871).
Σταθμός και αποκορύφωμα της ιστορικής λεξικογραφίας της γερμανικής γλώσσας θεωρείται όμως το Deutsches Wörterbuch (DWB) των αδελφών Jacob και Wilhelm Grimm (33 τ., Leipzig 1854–1960· ανατ. München 1984), το οποίο ολοκληρώθηκε μόλις κατά τα μέσα του 20ού αιώνα, έπειτα από πολλές περιπέτειες και διακυμάνσεις, τόσο στη σύνταξη όσο και στην έκδοση. Το μνημειώδες αυτό έργο λημματογραφεί αλφαβητικά και ιχνηλατεί διαχρονικά τη νέα άνω γερμανική από τα μέσα του 15ου αιώνα, καθιερώνοντας πανηγυρικά στη γερμανική λεξικογραφία και γλωσσολογία την ιστορική αρχή στην ανάλυση του λεξιλογίου, αν και εκδηλώνονται σποραδικά αντίθετες, ορθολογιστικές τάσεις στη σύνταξη γενικών λεξικών της γερμανικής.
Προς τα τέλη του 19ου αιώνα κυκλοφορούν τέσσερα ακόμη ιστορικά λεξικά, τα οποία περιστρέφονται όλα γύρω από τον παντοδύναμο τότε πόλο της γερμανικής λεξικογραφίας, το DWB: το Hoch- und niederdeutsches Wörterbuch των Lorenz Diefenbach και Ernst Wülcker (Basel 1885· ανατ. Hildesheim 1965) προορίζεται ρητά να συμπληρώσει το DWB· ο Moriz Heyne, συντάκτης ο ίδιος του DWB, εκδίδει το δικό του Deutsches Wörterbuch (1η έκδ., 1890–1895· 2η έκδ., 3 τ., Leipzig 1905–1906· ανατ. Stuttgart 1981) ως χρηστικότερο από το μεγάλο πρότυπό του, το οποίο, όπως σχολιάζει, κυκλοφορεί με πάρα πολύ αργό ρυθμό· ο Hermann Paul συντάσσει επίσης ένα Deutsches Wörterbuch (Halle 1897), θέλοντας να προσφέρει στους γερμανόφωνους όχι μόνο ένα βοήθημα, αλλά και ένα τερπνό ανάγνωσμα· τέλος, το Trübners Deutsches Wörterbuch, υπό τη διεύθυνση του Alfred Götze αρχικά και του Walther Mitzka αργότερα (8 τ., Berlin 1839–1957), αποσκοπεί να πραγματώσει ολοκληρωτικά τις προγραμματικές αρχές του DWB.
Παράλληλα, επανεκδίδεται, αναθεωρημένο και εμπλουτισμένο με νέες ετυμολογικές πληροφορίες, το λεξικό του Schmitthenner που είχε αναθεωρήσει παλαιότερα ο Weigand: Deutsches Wörterbuch, 5η έκδ., επιμ. Karl von Bahder · Hermann Hirt · Karl Kant, Gießen 1909–1910. Στην καμπή του 19ου προς τον 20ό αιώνα, το ιστορικό πρίσμα στην ανάλυση του λεξιλογίου έχει επικρατήσει στη γερμανική λεξικογραφία σε τέτοια έκταση ώστε επηρεάζονται ακόμη και τα μικρότερα λεξικά για σχολική χρήση, ενώ μερικά γενικά λεξικά, διαψεύδοντας τον τίτλο τους, γίνονται οιονεί ετυμολογικά.
Κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, αφού προηγήθηκαν διάφορα γλωσσάρια για παλαιογραφική και φιλολογική μελέτη μεσαιωνικών χειρογράφων, κυκλοφορούν και τα πρώτα ιστορικά λεξικά υπό πρίσμα συγχρονικό για παλαιότερα στάδια της γερμανικής γλώσσας. Πρώτο δείγμα θεωρείται το Althochdeutscher Sprachschatz oder Wörterbuch der althochdeutschen Sprache του Eberhard G. Graff (6 τ., Berlin 1834–1842· ανατ. Hildesheim 1963) για την αρχαία άνω γερμανική, από το οποίο όμως δεν λείπει η διαχρονική θεώρηση. Ακολουθεί το Mittel-hochdeutsches Wörterbuch των Georg Benecke, Willhelm Müller και Friedrich Zarncke (4 τ., Leipzig 1854–1866· ανατ. Hildesheim 1963), το Altdeutsches Handwörterbuch του Wilhelm Wackernagel (Basel 1861· 5η έκδ., Basel 1878· ανατ. Hildesheim · New York 1971) και το Altdeutsches Wörterbuch του Oskar Schade (2 τ., Halle · Saale 1866· 2η έκδ., 2 τ., Halle · Saale 1872–1882· ανατ. Hildesheim 1969). Με αυτά τα λεξικά εδραιώθηκε η ιστορική λεξικογραφία της γερμανικής γλώσσας.
Εναλλακτικές μορφές του κειμένου:
Μπορείτε να ενημερώνεστε αυτόματα για κάθε νέα ανάρτηση στο ιστολόγιο!
Επιλέξτε μεταξύ RSS ή ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Χρειάζεστε πρόσθετες πληροφορίες;
Το περιεχόμενο διέπεται από την άδεια CC BY-NC-ND 3.0. Αξιοποιήστε το με αυτό το πνεύμα!
Θέλετε να ρίξετε φως και σε άλλες πτυχές του θέματος;
Ανατρέξτε στις συναφείς αναρτήσεις του ιστολογίου (ενδεικτικά):
30 Ιουνίου 2010
19 Μαΐου 2010
7 Απριλίου 2010
10 Μαρτίου 2010
29 Ιουλίου 2009
Αναζητήστε όλες τις φρέσκες αναρτήσεις του ιστολογίου στην αρχική ιστοσελίδα!
Για γρήγορη ανασκόπηση, συμβουλευτείτε τον συνοπτικό κατάλογο στο αρχείο του ιστολογίου.
Μήπως πελαγώσατε; Θέλετε να σχηματίσετε συνολική εικόνα;
Βρείτε τον προσανατολισμό σας με τη βοήθεια του χάρτη πλοήγησης.
Γιώργος Ανδρουλιδάκης
μωσαϊκό από λέξεις και εικόνες
Τα ιστορικά λεξικά της γερμανικής γλώσσας
30 Ιουλίου 2010
Συνέχεια…
